Dzieje Starożytności
   
 
  Grecja
                                                   Filozofia



Filozofia (gr. φιλοσοφία philosophia) – określenie to pochodzi (prawdopodobnie) od matematyka i filozofa Pitagorasa żyjącego w VI wieku p.n.e. Pierwotnie miało sens dosłowny i oznaczało poszukiwanie, umiłowanie mądrości (gr. φιλέω phileo - kochać, σοφία sophia - mądrość). Obecnie terminu filozofia używa się w różnych znaczeniach. Trudno o definicję, bo zakres rozważań filozoficznych i ich metoda ulegały historycznym zmianom, a rozumienie filozofii jest uzależnione od przyjętej tradycji filozoficznej. W uproszczeniu można powiedzieć, że filozofia zajmuje się ogólnymi, podstawowymi zagadkami świata: naturą istnienia i rzeczywistości, poznawalnością prawdy czy tym, jakie działanie jest pożądane. Dzieli się ją na: ontologię (teoria bytu), epistemologię (teoria poznania), aksjologię (teoria wartości) i antropologię filozoficzną.

                                              

Najsłynniejsi greccy
filozofowie

Osiągnięcia, które uczyniły Grecję nauczycielką całej Europy, a za jej pośrednictwem także świata, są bogate i zróżnicowane. Wyłania się z nich jednak decydujący motyw - rosnąca wiara w rac­jonalne, świadome dociekania. Jeżeli cywiliza­cja oznacza postęp w stronę poddania ludzkie­go umysłu i naturalnego otoczenia człowieka kontroli rozumu, to Grecy przebyli w tym kie­runku dłuższą drogę niż ich poprzednicy.
Ich dociekania filozoficzne stanowiły element je­dnej z najważniejszych intuicji wszechczasów, przekonania, że możliwe jest znalezienie spój­nego i logicznego wyjaśnienia zjawisk, że świat nie opiera się w ostatecznym rachunku na bezsensownej woli bogów czy demonów. Postulat racjonalnego myślenia był jednym z największych osiągnięć cywilizacji greckiej.

Tales z Miletu (ok. 620 p.n.e. – ok. 540 p.n.e.)


Był greckim filozofem, matematykiem, astronomem. Zaliczany był do siedmiu mędrców starożytnej Grecji. Uważany jest za ojca matematyki greckiej, a także pierwszego uczonego
i filozofa europejskiego.
Talesowi z Miletu przypisywano wiele twierdzeń z geometrii, m.in. twierdzenie nazywane dziś twierdzeniem Talesa. Uważany jest on za twórcę tzw. szkoły jońskiej oraz za tego, który zapoczątkował systematyczną rozbudowę pojęć i twierdzeń geometrycznych. Wśród poglądów filozoficznych przypisywanych Talesowi znajdują się: sformułowanie problemu „zasady” – pierwszego założenia filozoficznego, wskazanie wody jako zasady, twierdzenie, że „świat jest pełen bogów”, nazwanie duszy zasadą ruchu oraz wiara w nieśmiertelność duszy.

Pitagoras (ok. 582 - ok. 507 p.n.e.)


Matematyk i filozof grecki, urodzony na wyspie Samos. Był założycielem słynnej szkoły religijno-filozoficznej w Krotonie w Italii.
Przyjmuje się, że to on zaczął stosować systematyczne dowodzenie twierdzeń geometrycznych. Jemu też przypisuje się wprowadzenie pojęcia podobieństwa figur geometrycznych, a także dowód znanego twierdzenia o trójkątach prostokątnych, odkrycie niewspółmierności odcinków oraz wiele innych osiągnięć.

Heraklit z Efezu (ok. 540 p.n.e. – ok. 480 p.n.e.)


Nazywany był ciemnym filozofem. Według Heraklita rzeczywistość polega na ciągłym stawaniu się – stawanie się zaś jest nieprzerwanym ścieraniem się przeciwieństw.
Za podstawę istnienia Wszechświata Heraklit uznał ogień, który żyje śmiercią tego, co spala. Jego teorię zmienności nazywa się wariabilizmem lub herakliteizmem, a najlepszym jej przykładem jest rzeka, której wody ciągle się zmieniają płynąc. Stąd słynne powiedzenia Heraklita: nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki lub panta rhei – wszystko płynie. Heraklit zwrócił większą uwagę na człowieka. Krytykował poznanie zmysłowe, natomiast wychwalał rozum, uznając, że kieruje on nie tylko człowiekiem, ale i wszechświatem
w ogóle.

Epikur (341 p.n.e.-270 p.n.e.)


Grecki filozof, twórca epikureizmu. Był jednym z najważniejszych filozofów tzw. drugiej fazy greckiej filozofii klasycznej, w której dominowały zagadnienia filozofii życia - rozważania na temat jak osiągnąć pełne szczęście.
Na temat życia Epikura nie wiadomo zbyt wiele, gdyż nie zachowały się do dzisiaj żadne jego oryginalne dzieła, których ponoć napisał ponad 40. Głównym źródłem wiedzy o Epikurze i jego systemie są prace rzymskiego filozofa i poety Lukrecjusza.
Wiadomo na pewno, że w Mytilene i Lampsacus założył szkoły filozoficzne. Natomiast w Atenach, w którym założył szkołę filozoficzną zwaną często „Ogrodem”. Skupił wokół siebie grupę podobnie myślących filozofów, którzy zapoczątkowali epikureizm - dla którego kluczowym pytaniem było jak osiągnąć szczęście w życiu doczesnym, jak żyć, żeby być szczęśliwym. Mimo takich założeń pierwotnych epikureizmu, jego koncepcje metafizyczne, zwłaszcza w teorii poznania, miały później znaczny wpływ na filozofów niemal do czasów współczesnych. Epikureizm, konkurował ze stoicyzmem aż do czasów rozwoju chrześcijaństwa.

Sokrates (469roku p.n.e. –399 roku p.n.e.)


Jeden z największych filozofów greckich. Żył w Atenach, gdzie nauczał prowadząc dysputy
z przypadkowymi przechodniami na ulicach miasta, zyskując sobie zarówno popularność jak
i wrogość. Został skazany na śmierć przez wypicie cykuty za bezbożność i psucie młodzieży.
Niemniej tradycyjnie przyjmuje się, że do oryginalnych pomysłów Sokratesa, które później zaadaptowali jego uczniowie do swoich systemów filozoficznych należy: wiara w absolutne znaczenie pojęcia dobra i cnoty, tożsamość dobra i wiedzy, stworzenie systemu edukacji, zwanego dialektyką. Sokrates był również twórcą metody indukcyjnej.

Platon (427 roku p.n.e. – 347 roku p.n.e.)


Jeden z największych myślicieli wszechczasów. Biograf i przekaziciel myśli Sokratesa, jego najwybitniejszy uczeń. Założyciel sławnej Akademii Platońskiej, która przetrwała bez mała 1000 lat.
Platon uznawał dualizm świata: świat idei – niedostępny zmysłom oraz świat materialny. Świat idei to według Platona jedyny, prawdziwy świat, wszystko inne jest cielesne, ulotne, przemijające. Dlatego też najbardziej w człowieku interesowała go dusza, jako czynnik idealny, niezniszczalny, który trwa poza śmierć. Dusza przed urodzeniem przebywa
w świecie idei i tam zdobywa wiedzę o tym, co dobre. Rolą nauczyciela nie jest, więc pouczanie czy nauczanie, lecz pomoc w wydobyciu wiedzy, za pomocą pytań, refleksji.
Platon jest również autorem koncepcji idealnego państwa, w którym władzę sprawowaliby filozofowie, kierując się ideami dobra, prawdy i piękna. Według niego filozofowie stoją
na szczycie drabiny społecznej, bo posiedli cnotę mądrości. Pozostali obywatele zajmują
w państwie pozycję w zależności od osiągniętej doskonałości. Państwo jest sprawiedliwe wtedy, gdy każdy dba o to, co do niego należy, jest bezwzględnie podporządkowany władzy filozofów-władców, polityka państwa podporządkowana jest celom moralnym. Państwo powinno decydować o każdej dziedzinie życia obywateli. Jego idea państwa idealnego nigdy nie została zrealizowana.
Filozofia Platona, szczególnie jego nauka o duszy i niewidzialnym świecie idei silnie oddziaływała na chrześcijaństwo.

Arystoteles (384 roku p.n.e. – 322 roku p.n.e.)


Arystoteles przez 20 lat był uczniem Platona w Akademii w Atenach, a później Platon był uczniem Sokratesa. W ten sposób Arystoteles mógł przedłużyć wysiłek filozoficzny swoich mistrzów, wyraźnie jednak odcinając się od platonizmu. W Atenach założył Liceum – gdzie studiowano wszystkie ówczesne nauki.
Działalność Liceum odzwierciedla umysł Arystotelesa – filozofa realistycznego, interesującego się wszystkim, co się mówi, co jest i co się czyni. Dzieło Arystotelesa rozciąga się w pięciu głównych kierunkach: logiki, opartej na analizie języka, w celu poznania świata ludzkiej myśli; filozofii przyrody; metafizyki, czyli filozofii oznaczającej „naukę o bycie jako bycie; etyki i polityki badającej człowieka przyciąganego przez dobro w przyjaźni
i kontemplacji oraz współpracującego z innymi ludźmi w państwie; poetyki i retoryki dotyczącej człowieka wyrażającego się w twórczości literackiej i mowie, mającej na celu przekonanie słuchacza.


Najwybitniejsi filozofowie greccy



Presokratycy
Tales z Miletu (VI wiek p.n.e., pierwsza poł.)
Anaksymander z Miletu (VI wiek p.n.e., pierwsza poł.)
Anaksymenes z Miletu (VI wiek p.n.e., druga poł.)
Ksenofanes z Kolofonu (VI wiek p.n.e., druga poł.)
Pitagoras z Samos (VI wiek p.n.e., druga poł.)
Parmenides z Elei (V wiek p.n.e., pierwsza poł.)
Heraklit z Efezu (V wiek p.n.e., pierwsza poł.)
Empedokles z Akragas (V wiek p.n.e., ok. poł. w.)
Anaksagoras z Klazomen (V wiek p.n.e., ok. poło w.)
Leukippos (V wiek p.n.e., około poł. w.)
Demokryt (V wiek p.n.e., około poł. w.)
Zenon z Elei (V wiek p.n.e., około poł. w.)
Hippazos z Metapontu (V wiek p.n.e., ok. poł. w.)
Sofiści
Protagoras z Abdery (V wiek p.n.e., około poł. w.)
Gorgiasz z Leontinoj (V wiek p.n.e., ok. poł. w.)
Trazymach z Chalkedonu (V wiek p.n.e., druga poł.)
Okres klasyczny
Sokrates (470-399 p.n.e.)
Platon (ok. 427-347 p.n.e.)
Arystoteles (384-322 p.n.e.)
Okres hellenistyczny
Stoicy
Zenon z Kition (ok. 335-ok. 264 p.n.e.)
Kleantes (331-251 p.n.e.)
Chryzyp (ok. 281-ok. 205 p.n.e.)
Epikurejczycy
Epikur (341-270 p.n.e.)
Sceptycy
Pyrron z Elis (ok. 365-ok. 275 p.n.e.)
Sekstus Empiryk (III wiek n.e., pierwsza poł.)

                                          

                                             
Bogowie Greccy


Zeus - bóg bogów
Hera - bogini małżeństwa
Posejdon - bóg morza
Hestia - bogini domowego ogniska
Hades - bóg zmarłych
Demeter - bogini urodzaju
Apollo - bóg sztuki
Artemida - bogini łowów
Afrodyta - bogini piękności
Hefajstos - bóg ognia
Ares - bóg wojny
Atena - bogini mądrości
Dionizos - bóg wina
Persefona - bogini kiełkującego ziarna
Hebe - bogini młodości
Helios - bóg słońca
Selene - bogini księżyca
Eos - bogini jutrzenki
Iris - bogini tęczy
Eris - bogini niezgody
Eros - bóg miłości
Ejlejtyja - bogini rodzących kobiet
Hermes - posłaniec bogów
Nike - bogini zwycięstwa
Temida - bogini sprawiedliwości
Tyche - bogini szczęścia
Tanatos - bóg śmierci
Hekate - bogini mroku
Pan - bóg pasterzy
Asklepios - bóg medycyny
Nemezis - bogini doli
Hypnos - bóg snu
Eol - bóg wiatrów
Boreasz - bóg wiatru północnego
Zefir - bóg wiatru wschodniego
Notos - bóg wiatru południowego
Euros - bóg wiatru zachodniego
Amfitryta - bogini morza
Charyty - boginki wdzięku
Muzy - boginki sztuki
Mojry - boginki przeznaczenia
Hory - boginki pór roku
Nimfy - boginki przyrody
Chloris - bogini kwiatów
Enyo - bogini wojny
Syleni - bogowie przyrody

                                                       
Albo



  • AFRODYTA - bogini miłości i piękności, opiekunka żeglarzy, identyfikowana w Rzymie z Wenus. Córka Zeusa i Diony, według innej tradycji jako córka Uranosa, którego organy płciowe, odcięte przez Kronosa, spadły do morza i spłodziły boginię. Afrodyta była żoną Hefajstosa, który dowiedziawszy się o jej miłostkach z Aresem uwięził ich w metalowej sieci narażając na szyderstwa wszystkich bogów. Dziećmi Afrodyty i Aresa były: Harmonia i Eros; z Anchizesem miała syna Eneasza. Pewnego dnia Niezgoda rzuciła jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, do tego miana stanęły trzy boginie: Hera, Atena, Afrodyta. Parys ofiarował jabłko Afrodycie, co rozgniewało pozostałe boginie, doprowadziło to do wojny trojańskiej. Atrybutami Afrodyty były: mitr, jabłko, róża, łabędź, jaskółka, gołąb i zając.
  • APOLLO - bóg słońca światła i wyroczni; patron poezji, muzyki, sztuk i nauk, przewodnik muz. Syn Zeusa i Latony, brat Artemidy. Przedstawiany jako bóg bardzo piękny, wysoki z długimi czarnymi lokami o błękitnym odcieniu. Czcili go również pasterze jako opiekuna trzód. Poświęcone mu były: wilk, sarna, łabędź, kruk, sęp, delfin, wawrzyn.
  • ARES - bóg wojny, utożsamiany z rzymskim Marsem.
  • ARTEMIDA - bogini świata zwierzęcego i roślinnego; w późniejszych okresie czczona jako dziewicza bogini lasów i gór, łowów i dzikich zwierząt, czczono ją także jako boginię księżyca i patronkę szczęśliwych porodów. Córka Zeusa i Latony, siostra Apollina. Strzałom Artemidy przypisywano nagłą i bezbolesną śmierć, mimo to uchodziła za boginię mściwą. W Rzymie utożsamiana z Dianą.
  • ASKLEPIOS - bóg sztuki lekarskiej, syn Apollina i Koronis; był mężem Epiony, ojcem bogini zdrowia Higiei i bogini lecznictwa Panakei. W Rzymie czczono Asklepiosa pod imieniem Eskulapa. Atrybuty to: węże owinięte wokół laski, szyszka świerka, wieńce laurowe, niekiedy koza lub pies.
  • ATE - bóstwo zaślepienia prowadzącego do zbrodni, jak również usposobienie kary za występki, córka bogini niezgody Eris. Wygnana przez Zeusa z Olimpu.
  • ATENA - bogini pokoju i wojny słusznej, wyskoczyła z głowy Zeusa, dlatego uważana była za usposobienie wszelkiego rozumu i mądrości. Córka Zeusa i Metis, przyszła na świat całkowicie uzbrojona. Atrybutami Ateny były: Tarcza (egida), dzida, hełm, sowa i drzewo oliwne; posiadała liczne przydomki: Promachos, Pallas, Bulaja, Ksenia, Agoraja, Polias, Partenos. W Rzymie utożsamiana z Minerwą.
  • CHARYTY - boginie wdzięku i radości. W Rzymie utożsamiane z Gracjami.
  • CHLORIS - bogini kwiatów, usposobienia wiosny, ukochana Zefira. W Rzymie utożsamiana z Florą.
  • DEMETER - bogini pól i urodzajów, córka Kronosa i Rei, siostra Zeusa, z którym miała córkę Persefonę. Przedstawiano ją jako poważną niewiastę z wieńcem na głowie, sierpem i pochodnią lub koszem owoców w ręku. W Rzymie utożsamiana z Ceres. Atrybutami były: kłos, narcyz, mak, żuraw.
  • DIONIZOS - bóg winnej latorośli, wina i płodnych sił przyrody, syn Zeusa i Semele. Semele, kochanka ZeusaSemeleZeus wydarł z jej łona sześciomiesięczny płód i zaszył go w swoim udzie, a gdy nadszedł czas, chłopiec wyszedł na świat cały i żywy. Dionizos uchodził za łagodnego i dobrego boga, który obłaskawiał nawet dzikie zwierzęta. W Rzymie utożsamiany z Bachusem. Atrybutami Dionizosa była laska owinięta winną latoroślą. zapragnęła ujrzeć go w całym boskim majestacie, bóg ukazał się wśród gromów i błyskawic, od których została porażona;
  • EIRENE - bogini pokoju, atrybutami Eirene były: gałązka oliwna, róg obfitości, kłosy.
  • ENYO - bogini wojny. W Rzymie utożsamiana z Belloną.
  • EOS - bogini rozpoczynającego się dnia. Jej mężem był Titonos, z którym miała dwuch synów Memnona i Emationa. W Rzymie utożsamiana z Aurorą.
  • EREB - bóg ciemności, syn Chaosu, brat Nocy. Zeus strącił go do Tartaru w czasie walk z tytanami.
  • ERIS - bogini niezgody i kłótni, jedna z cór Nocy. Dziećmi jej były: Ponos (Trud), Late (Zapomnienie), Limos (Głód ), Algos (Cierpienie), Horkos (Przysięga). Według innej tradycji była siostrą i towarzyszką Aresa. Eris rozgniewana, że nie została zaproszona na wesele Peleusa i Tetydy, rzuciła między boginię jabłko z napisem "dla najpiękniejszej", doprowadziło to do sporu między Herą, Ateną i Afrodytą.
  • EROS - bóg miłości. W Rzymie utożsamiany z Amorem.
  • ERYNIE - boginie zemsty z rodzone z krwi okaleczonego Uranosa: Alekto - usposobienie gniewu, Tysyfone - zemsty, Megera - nienawiści.
  • GAJA - Matka-Rodzicielka, wraz z Uranosem wyłoniła się z Chaosu; była to pierwsza para bogów władająca światem, prarodzicami następnych pokoleń bogów, Kronosa i Zeusa. Miała córkę Raję. Gaję czczono jako żywicielkę wszystkich, opiekunkę dzieci i jako boginię znającą wszystkie tajemnice przeznaczenia.
  • GLAUKOS - bóg morski, opiekun żeglarzy i rybaków, posiadający dar wieszczenia.
  • HADES - bóg zmarłych, władca świata podziemnego, syn Kronosa i Rei, brat Zeusa i Posejdona, mąż Persefony. W Rzymie utożsamiany z Plutonem. Atrybutami Hadesa były: cypr i narcyz.
  • HEBE - bogini młodości, córka Zeusa i Hery, siostra Aresa i Ejlejtyi. W Rzymie utożsamiana z Juwentą.
  • HEFAJSTOS - bóg ognia, sztuki kowalskiej i złotniczej, syn Zeusa i Hery, maż Afrodyty, która zdradzała go z Aresem. W swojej kuźni przy pomocy cyklopów wykuwał pioruny dla Zeusa. Dziełem Hefajtosa było berło i tarcza Zeusa (egida). W Rzymie utożsamiany z Wulkanem.
  • HEKATE - bogini ciemności, świata widm, czarów i magii, utożsamiana niekiedy z Artemidą, jako boginią księżyca. Hekate uważana była również za boginię pokuty i mścicielkę przelanej krwi.
  • HELIOS - bóg słońca, brat Eos i Selene; potomek Uranosa i Gai. Objeżdżał codziennie świat na rydwanie zaprzężonym w cztery białe rumaki, dając ludziom światło i ciepło. W Rzymie utożsamiany z bogiem Sol.
  • HERA - najpotężniejsza bogini na Olimpie, córka Kronosa i Rei, siostra i żona Zeusa; opiekunka małżeństw i wierności małżeńskiej. Atrybutami Hery był: paw, owoc granatu, lilia, i nieśmiertelnik. W Rzymie utożsamiana z Junoną.
  • HERMES - bóg handlu i zysku, opiekun kupców, utożsamiany z rzymskim Merkurym.
  • HESTIA - bogini ognia, patronka ogniska domowego, córka Kronosa i Rei, siostra Zeusa i Hery; nigdy nie opuszczała Olimpu, czczona w każdym domu. Atrybutem był płomień ogniska. W Rzymie utożsamiana z Westą.
  • HIGEJA - bogini zdrowia, córka Asklepiosa.
  • HORY - trzy córki Zeusa i Temidy, boginie pór roku i społecznego ładu: Eunomia - bogini praworządności i ładu, Eirene - pokoju, Dike zwaną także Astreą - sprawiedliwości.
  • HYPNOS - bóg snu, syn Nocy i Erebu brat bliźni boga śmierci Tanatosa.
  • IRIS - bogini tęczy.
  • KERY - boginie śmierci córy Nocy.
  • KRONOS - bóg drugiego pokolenia, bóg rolnictwa i zasiewów; syn Uranosa i Gai, siostrą i żoną była Rea, dziećmi Kronosa były: Hades, Posejdon, Hera, Demeter, Hestia i Zeus. W Rzymie utożsamiany z Saturnem.
  • MOJRY - trzy boginie przeznaczenia i losu każdego człowieka, córki Nocy. Według innej tradycji Zeusa i Temidy. Kloto (Prządka) i Lachezis (Obdarzająca) przędły nić ludzkiego życia, Atropos (Nieodwracalna) przecinała ją, gdy przyszła chwila śmierci.
  • MORFEUSZ - bóg marzeń sennych, syn Tanatosa, według innej tradycji Hypnosa. W Rzymie utożsamiany z Silwanusem.
  • NEMEZIS - bogini ludzkiego losu i strażniczka powszechnego ładu, usposobienie zemsty bogów, córka Nocy.
  • NIKE - bogini zwycięstwa, towarzyszkami w boju były bóstwa: Zelos, Kratos, Bia. Córka Pallasa i nimfy Styks.
  • NIMFY - boginie zdrowia: wodne - najdy, górskie - oready, łąkowe - lejmoniady, leśne - driady.
  • NOC - bogini, córka Chaosu, siostra Erebu; dziećmi były kery, mojry, Eris, Hypnos, Tanatos.
  • PAN - bóg pasterzy i trzód. W Rzymie utożsamiany z Faunem. Atrybutami Pana była: syring, kij pasterski, wieniec jodłowy lub gałązka jodły w ręce.
  • PARKI - boginie losów ludzkich, identyfikowane z greckimi mojrami.
  • PLUTOS - bóg bogactwa, syn Demetry i Iasjona; za karę że nagradzał swymi darami wszystkich ludzi bez wyboru, przez Zeusa został oślepiony.
  • POSEJDON - bóg morza, syn Kronosa i Rei, brat Zeusa i Hadesa, żoną jego była Amfitryta a córką Okeanos. W Rzymie utożsamiany z Neptunem.
  • PRIAP - bóg płodności, zapewniający urodzaje, opiekun winnic, ogrodów i drzew, syn Dionizosa i Afrodyty.
  • REA - Bóstwo Ziemi, Matka trzeciej generacji bogów, siostra i żona Kronosa. Dzieci Rei to: Zeus, Hades, Posejdon, Hera, Demeter, Hestia. Utożsamiana z frygijską boginią Kybele i rzymską boginią Ops.
  • SELENE - bogini księżyca, siostra Heliosa i Eos, utożsamiana z rzymską boginią Luną. Uchodziła za córkę Hyperiona i Tei albo Pallasa lub Heliosa. Z Zeusem miała córkę Pandię.
  • SYLENY - bóstwa rzek i źródeł.
  • TANATOS - bóg śmierci, syn Nocy, brat Hypnosa, jego synem był Morfeusz.
  • TEMIDA - bogini sprawiedliwości i praw, córka Uranosa i Gai, matka Ho i Mojr. Przedstawiana z rogiem obfitości, wagą, opaską na oczach i z mieczem w dłoni.
  • TYCHE - bogini opiekująca się miastami i kierująca losami poszczególnych ludzi.
  • URANOS - pierwszy bóg, który wyłonił się z Chaosu, żoną jego była Gaja, dziećmi ich byli: tytani, cyklopi, hekatonchejrowie (sturęcy), a z krwi okaleczonego Kronosa powstały erynie.
  • ZEUS - najwyższy bóg Greków, syn Kronosa i Rei. Zeus był ojcem bogów i ludzi, panem nieba, światła i piorunów, kierował siłami przyrody i porządkiem świata. Swą władzę dzielił z Hadesem i Posejdonem. Żoną jego była bogini Hera, dziećmi ich byli: Ares, Hefajstos, Hebe; z innych związków: gracje, Persefona, Apollo, Artemida, Afrodyta, Hermes, Dionizos, Herakles, Atena. Atrybutami Zeusa były: orzeł, dąb i piorun.



                                          
Wierzenia Greków




Od najdawniejszych czasów próbowano znaleźć definicję człowieka, jakieś samookreślenie, które najlepiej wyraziłoby jaki jest człowiek. Wraz z rozwojem cywilizacji zauważano różne cechy istotne i charakterystyczne dla bycia człowiekiem. Starano się także określać człowieka w relacjach do świata, do drugiego człowieka, do świata idei. Tak więc wielki myśliciel i filozof, uczeń Akademii Platona - Arystoteles (384-322 r. p.n.e. ) nazwał człowieka „Zoon Politicon”, w wolnym tłumaczeniu „zwierze polityczne”. Jednak określenie polityczne jest tutaj tożsame z określeniem „społeczne”. Podobnie na człowieka patrzył Cycero (106-43 r. p.n.e.), który powiedział „Homo est animal sociale” – „Człowiek jest zwierzęciem społecznym”. Człowiek który umie żyć w grupie, umie się porozumiewać z innymi jej członkami, jest istotą wspólnotową. W tym wypadku określono część istoty człowieka w odniesieniu do drugiej istoty ludzkiej.
Jeżeli chodzi o materialną naturę człowieka, A. Bergson, antropolog, wprowadził pojęcie „Homo Faber” czyli „człowiek zręczny”. Człowiek wytwórca narzędzi, ten który potrafi tworzyć sztuczny świat, ten który korzysta z dobrodziejstw przyrody, umie je wykorzystać.
Oprócz tych dwóch określeń spotykamy także „Homo Symbolicus”, czyli „człowieka symbolicznego”, tego, który określa siebie i relacje do świata za pomocą symboli.
Poza tym znamy „Homo Ludens”, czyli „człowiek bawiący się”, pojecie stworzone przez J. Huizinga.
Kolejny wielki badacz Mircea Eliade stworzył termin niezbędny dla prawidłowego zrozumienia kim jest człowiek, mianowicie człowieka określił jako „Homo Religiosus” „człowiek religijny”, uczestnik wspólnoty religijnej. Ten który żyje w kosmosie, ma tego świadomość i próbuje ten świat odczytać i rozszyfrować. Zauważa ze wszystko ma swoje miejsce i przyczynę. Aby mógł w tym świecie żyć musi się dowiedzieć jak i gdzie manifestuje się sacrum w jego otoczeniu. Sacrum z łacińskiego „to co święte” jest w wiecznej opozycji do profanum (łacińskie „pro” – przed i „fanum” okręg poświęcony) – tego co zwyczajne, pozbawione signum- znaku świętości. Homo religiosus może żyć tylko w świecie tak zorientowanym. Poszukuje on więc hierofanii. Hierofanie od greckiego „hieros” święty , to te miejsca w których objawia się sacrum. Poza tym człowiek religijny
jest powiernikiem zbiorowej pamięci religijnej, musi znać mit i rytuał. Mitologie narodów zawierały odpowiedzi na najważniejsze pytania, umożliwiały obcowanie z sacrum, wejście w czas święty. Dwie najbardziej znane mitologie świata, czyli mitologia Greków i Rzymian są tego doskonałym przykładem.
Co ważne do zaznaczenia to to, ze mitologia nie jest tożsama z religią, jest wobec niej czymś pierwotnym. To na mitach i mitologii kształtuje się rytuał i obrzęd, konieczne wyznaczniki życia religijnego. Nie należy traktować mitologii jedynie jako zbioru baśni i fantazji. Jak pisał o mitach wybitny religioznawca Mircea Eliade, mit w kulturze pierwotnej był opowieścią paradygmatyczną, stanowił fundamentalna prawdę, był święta narracją. Mit pełnił również ważna role w życiu społecznym. Określał normy etyczne, tworzył światopogląd grupy, porządkował przestrzeń zamieszkaną przez ludzi i inne istoty. Mit nie był jednocześnie czymś uniwersalnym. W podzielonym świecie greckim każde państwo, każda wieś miała swoje mity i swoich bogów, którzy mogli być zupełnie nie znani poza tym terenem.
Zanim Grecy stworzyli mitologię czyli przeogromny zbiór uporządkowanych wierzeń przeszli przez kolejne etapy poznawania.
I tak patrząc na kolejne stadia rozwoju religii spotykamy fetyszyzm, a więc oddawanie czci boskiej przedmiotom martwym, które są uważane za siedzibę ducha złego lub dobrego. Fetyszyzm jest czymś naturalnym dla człowieka który widzi tyle rzeczy, których nie rozumie. Pierwotnymi wyobrażeniami bóstwa dla Greków były wiec kamienie, kawałki drzew, czy też całe drzewa, słupy, stożki. W późniejszym okresie dodatkowo ozdabiane w różny sposób, a więc widzimy już zaczątki późniejszego kultu. Fetyszami były przedmioty szczególne. Mogły to być kamienie czy drzewa rosnące przy rozstajnych drogach. Tereny graniczne zawsze uważane były za obszary niejednorodnych mocy, tam właśnie sytuowane było sacrum. Poza tym meteoryty, a więc kamienie szczególne, które przenikały ze świata nieznanego. Przypisywane im były szczególne właściwości, np. obłąkany który usiadł na takim kamieniu odzyskiwał rozum. Również stare, szczególne drzewa były uważane za świętość. Drzewem świętym w wielu kulturach, również w kulturze greckiej był dąb.
Następnie kolejnym wcieleniem siły wyższej były zwierzęta. Uważano je za święte, oddawano im cześć. W najdawniejszej Grecji mogły być również uważane za przodków rodów. Określamy to jako totemizm.. Nazwa pochodzi z języka Indian gdzie „totem” oznacza „zwierzę”, „roślinę”, „przedmiot”. Określona grupa wierzyła, że łącza ja z totemem więzi pokrewieństwa. Totem otaczała cześć, nie wolno było go zabijać ani w jakikolwiek sposób profanować. Totem był znakiem rozpoznawczym dla grupy i czczony był w jej obrębie. I tak na wyspie Samos czczona była owca, w Tebach szczególnym zwierzęciem była łasica, w Delfach natomiast wilk.
Stopniowo bogowie przybierali coraz bardziej ludzkie postaci , następowała antropomorfizacja bogów, i z postaci zwierzęcych zostawały tylko szczegóły. A więc satyr miał już tylko spiczaste uszy, nie był natomiast postacią kozła.
Świat Greków coraz bardziej zaludniał się bogami. Każda czynność miała swojego patrona, każde zjawisko było powodowane przez kogoś innego. Ta mnogość bogów uległa pewnemu przerzedzeniu wraz z pojawieniem się Homera i stworzeniem bogów olimpijskich.
Zanim do tego doszło ludzie zaczęli odkrywać, ze dusza ludzka również ma wpływ na świat rzeczywisty. W Grecji dusza człowieka wyobrażana była w postaci małej laleczki zwanej „kore” która zamieszkuje ciało człowieka i jest widoczna przez źrenice oka. Mogła ona czynić dobro i zło. Po śmierci człowieka, kiedy przenosi się w zaświaty, uzyskuje dar jasnowidzenia, może zsyłać prorocze sny, lecz także może skazywać na chorobę czy obłąkanie. Tak jak we wszystkich kulturach, za szczególnie niebezpieczne uważali Grecy dusze tych ludzi którzy zmarli przedwcześnie, śmiercią tragiczną. Świat Greka był więc zaludniony przez demony, siły nieczyste, przed którymi należało się chronić czy to śpiewami czy hałasem.Świat Greka zaludniały również duchy. Wiara w duchy zwana jest animizmem. Animizm od „anima” „dusza” i „animo” „ożywia”. Wraz z animizmem świat człowieka się podwoił. Powstała dychotomia, czyli podział dwuczłonowy między przedmiotem a tym co stanowi istotę przedmiotu. Istota przedmiotu jest niewidzialna ale konieczna. Tak tez rzeczywistość uzyskuje dwa wymiary :widzialny i niewidzialny. Wraz z animizmem panuje również manizm, czyli kult zmarłych przodków. Grecy wierzyli ze zmarły był potęga, mógł w każdej chwili wrócić, a jego powrót zwiastował nieszczęścia. Konieczne więc były obrzędy przejścia zamykające mu drogę powrotną. Aby przebłagać dusze, konieczny był płacz, poza tym ofiary ze zwierząt, obchodzono stypę i Zaduszki – zastawiano stół dla zmarłych.
Z kultu duchów rozwinął się kult herosów, czyli ludzi wybitnych szczególnie czczonych po śmierci.
Ważnym etapem rozwoju religii greckiej i mitologii było pojawienie się Homera i Hezjoda. Oni stworzyli najbardziej znane i typowe postaci bogów. Jak pisze Herodot :”Hezjod i Homer stworzyli dla Greków cały system bogów i dali bogom przydomki i każdemu z nich wyznaczyli zakres władzy i utrwalili jego postać”. Dwaj poeci wprowadzili porządek w chaos jaki panował, ustalili jasne zależności. Poza tym za ich sprawa dokonał się znaczący przełom. Świat do tej pory pełen duchów, sił nieczystych zaczął się porządkować. Miejsce niezliczonej masy bożków zajęli bogowie olimpijscy. Bogowie ci zostali skonstruowani w wyobraźni na podobieństwo Greków, podobnie wyglądali, mieli podobne problemy, poza tym mieli także ludzkie cechy charakteru – te pozytywne i negatywne. Bogowie rządzący światem stawali się coraz bliżsi, każdy z nich miał swoja jasną i znana ludziom historię. Znika już „deus otiosus”, czyli „bóg oddalony” o nieznanej biografii i historii , a na jego miejsce przychodzi bóg z ludzka twarzą, wyróżniający się nieśmiertelnością. Nastąpił rozdział religii, na ta oficjalna z bóstwami Homera i na ta ukrywaną – ludzie bowiem nie przestali wierzyć w złowieszczą moc duchów. Również dążenie do uniformizacji religii się nie powiodło. Ciągle obecne były różnice między bóstwami czczonymi w poszczególnych gminach. Każdy czcił innego boga i nie istniał kult najwyższego spośród bogów. Dla każdej gminy, czy nawet człowieka najważniejszy mógł być zupełnie inny bóg.
Mitologia grecką czerpała również z innych obszarów świata a więc, rozpowszechnił się na terenie Grecji kult Izydy i Ozyrysa ( bóstw egipskich), a także kult Kybelle z terenów Azji Mniejszej.
Cecha ciągle w religii greckiej obecna był politeizm, jako wiara w istnienie wielu bogów rządzących światem. Prawdziwa mocą dysponuje bóg i tylko on ma możliwość zmiany rzeczywistości. Politeizm jest już uważany za religię. A wiec mitologia tworzyła świat ludzi i określała doświadczenia człowieka. Mitologia grecka była dla Greków niezbędnym źródłem doświadczania własnej tożsamości.
Mitologia i politeizm były także niezbędnym etapem dojścia do monoteizmu, którego pierwsze próby pojawiły się dzięki Ksenofanesowi z Kolofonu. Krytykował on antropomorficzne wielobóstwo i głosił wiarę w jednego boga.
Mitologia niosła Grekom nadzieje i była przez nich traktowana poważnie. W ten sposób rozumieli oni świat.

                       

                                                
Historia

Indoeuropejscy przodkowie Greków przybyli na teren południowych Bałkanów na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. Kultura materialna przybyszów była bardzo uboga i przed około 1600 rokiem p.n.e. pozostawiła stosunkowo mało śladów.
W tym samym czasie na Krecie rozpoczynał się okres świetności cywilizacji zwanej przez badaczy cywilizacją minojską. Około 2000 roku p.n.e. pojawiają tam monumentalne kompleksy pałacowe Knossos, Fajstos, Malia, nieco później Kato i Zakro, w których administrację prowadzono za pomocą pisma (pismo linearne A).

Epoka mykeńska.


Tuż po 1600 roku p.n.e. kultura minojska zaczęła oddziaływać na Grecję kontynentalną, gdzie kształtowała się pierwsza, grecka kultura zwana mykeńską. Około 1450 roku p.n.e. Mykeńczycy najechali i zasiedlili Kretę, wciągając ją w obręb świata greckiego.
Rozkwit kultury mykeńskiej przypada na XIV XIII w. Powstają wówczas wspaniałe pałace
w Mykenach, Tirynsie, Pylos na Peloponezie, Atenach w Attyce, Tebach i Gla w Beocji.
Na Krecie Mykeńczycy wykorzystują minojski pałac w Knossos. Do prowadzenia pałacowej administracji Mykeńczycy przejęli od Minojczyków pismo i przystosowali je do potrzeb języka greckiego (pismo linearne B).
Echem potęgi cywilizacji mykeńskiej jest tradycja mityczna o wielkiej wyprawie przeciw Troi, której ostateczny kształt nadały poematy Homera w VIII w. p.n.e.

Ciemne Wieki


Kres cywilizacji mykeńskie nastąpił po 1200 roku p.n.e. Zniszczeniu uległy okazałe pałace, znikło pismo, zubożała kultura materialna. Dlatego też okres między 1100 a 800 rokiem p.n.e. określa się mianem Ciemnych Wieków. W tej epoce dokonał się definitywny podział Grecji pomiędzy poszczególne plemiona. Zmieniła się też geografia polityczna. Z ośrodków mykeńskich przetrwały Ateny. Z nowopowstałych najbardziej okazały odkryto na Eubei. Świat grecki uległ dalszemu rozszerzeniu: w X w. p.n.e. Grecy z kontynentu zasiedlili wyspy Morza Egejskiego i zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej..

Epoka archaiczna


Jeszcze w okresie Ciemnych Wieków rozpoczął się proces, który w VIII wieku p.n.e. doprowadził do okrzepnięcia nowej formy politycznej: miasta-państwa, które określiło charakter greckiej cywilizacji po schyłek starożytności.
Mieszkańcy poszczególnych rejonów zaczęli koncentrować się wokół jednego ośrodka miejskiego. W konsekwencji Peloponez i Grecja środkowa zostały podzielone pomiędzy poszczególne miasta-państwa z wyraźnie wytyczonymi granicami.
Ośrodki miejskie przybrały regularny wygląd i składały się z akropolu, agory oraz centralnej świątyni bóstwa opiekuńczego miasta). Kiedy w pierwszej połowie VIII wieku p.n.e. Grecy zaczęli zakładać kolonie, miały one strukturę miast-państw.
Jeszcze w pierwszej połowie stulecia pojawiło się, zapożyczone od Fenicjan, pismo alfabetyczne, co umożliwiło powstanie u schyłku VIII wieku p.n.e. poematów Homera.
Lata między około 750 a 580 to przede wszystkim okres Wielkiej Kolonizacji. Kolonizacji towarzyszyła ekspansja handlowa. Greckie wyroby były nabywane w całym świecie śródziemnomorskim. Powstanie kolonii stwarzało mieszkańcom miasta założycielskiego lepsze warunki bytowania dzięki, pozbyciu się nadwyżek ludności, a równocześnie otwierało przed nimi nowy obszar dla pozyskiwania i zbywania produktów. Poleis Grecji właściwej starały się poprawić swoją sytuację materialną i jednocześnie zyskać prestiż w licznych konfliktach z miastami sąsiednimi.
Pod koniec VIII wieku p.n.e. doszło do wojny między Eretrią i Chalkis o leżącą między nimi równinę lelantyńską. Mniej więcej w tym samym czasie Spartanie podbili Mesenię,
a Ateńczycy siłą przyłączyli do swojej polis Eleusis. W trudnym do ustalenia momencie Argiwowie postąpili tak samo z Tirynsem i Mykenami. Wzrastające poszanowanie dla podmiotowości greckiej polis spowodowało jednak, że począwszy od VII wieku p.n.e. strony konfliktu przestały zmierzać do likwidacji przeciwnika. Zwycięzca zadowalał się aneksją spornego terytorium granicznego, bądź uznaniem jego przywództwa na arenie międzynarodowej. Permanentne konflikty graniczne odbijały się na stosunkach wewnętrznych w miastach-państwach. Rozpoczęły one proces przemian, które później doprowadził
do powstania pierwszego w dziejach państwa demokratycznego.

Epoka klasyczna


Najważniejszym zjawiskiem po wojnach perskich był wzrost potęgi Aten. Związek Morski bardzo szybko stał się narzędziem ateńskiej polityki imperialnej, a próby wystąpienia poszczególnych członków były brutalnie tłumione.
Wzrostowi ateńskiej potęgi przeciwstawiła się Sparta i jej sojusznicy, zwłaszcza Korynt
i Tebanie. Po serii konfliktów zbrojnych doszło do wieloletniej i wyczerpującej wojny tzw. „wojny peloponeskiej” (431 - 404 roku p.n.e.). Pierwszy jej etap zakończył się kompromisowym pokojem w 421. W 415 Ateńczycy zorganizowali wielką ekspedycję
na Sycylię przeciwko tamtejszym sojusznikom Spartan. Wyprawa zakończyła się druzgocącą klęską.
Spartanie przejęli inicjatywę. Korzystając z perskiego wsparcia oraz buntów ateńskich sojuszników odnieśli ostateczne zwycięstwo niszcząc ateńską flotę pod Ajgospotamoj
i zmuszając Ateny do bezwarunkowej kapitulacji. Autorytarny styl sprawowania przez Spartę przywództwa w świecie greckim doprowadził jednak wkrótce do zmiany sojuszy.
W niespełna 10 lat po zakończeniu wojny peloponeskiej wystąpili przeciw niej wspólnie Koryntyjczycy, Beoci i Ateńczycy - tzw. „wojna koryncka” 395 – 386 roku p.n.e. Konflikt zakończył się dzięki interwencji króla perskiego, który podyktował korzystne dla Sparty warunki pokoju. Hegemonia spartańska nie przetrwała długo.
Ateńczycy zdołali w okrojonej formie odnowić sojusz wyspiarskich miast-państw pod swoim kierownictwem. Spartanie znaleźli się w otwartym konflikcie z kierowanymi przez Epaminondasa Tebami, który zakończył się ich całkowitą klęską. Jednak ani Teby, ani Ateny nie były w stanie zastąpić Sparty w roli hegemona, co wkrótce wykorzystał zdolny władca Macedonii, Filip II. Dzięki pokonaniu w 358 roku p.n.e. Ilirów zjednoczył on księstwa macedońskie i rozpoczął ekspansję na południe. Korzystając z kłopotów Aten, które znalazły się w stanie wojny ze swoimi zbuntowanymi sojusznikami zaczął zajmować miasta uważane przez Ateńczyków za obszar ich wpływów .
W 338 roku p.n.e. doszło do walnej rozprawy pod Cheroneą. Grecy ponieśli całkowitą klęskę, a Filip stał się hegemonem całej Grecji, czego wyrazem było powołanie pod jego auspicjami związku miast greckich. Król macedoński przystąpił natychmiast do realizacji swoich wielkich planów wyprawy przeciw Persji. Nie zdążył ich jednak wprowadzić w życie, bowiem został zamordowany w niejasnych okolicznościach w 336 roku. Następcą został Aleksander III, który natychmiast przystąpił do realizacji projektu antyperskiej krucjaty. Przekroczywszy Hellespont na czele armii macedońskiej i kontyngentów greckich Aleksander pokonał wojska perskie nad Granikiem. Po przemierzeniu całej Azji Mniejszej zwyciężył samego króla Dariusza III pod Issos w Cylicji. Kierując się następnie na południe zajął kolejno Syrię, Palestynę i Egipt.
Do ostatecznego starcia z Dariuszem III doszło pod Gaugamelą w Mezopotamii. Armia perska została rozbita, a Dariusz, został zamordowany w efekcie spisku dworskiego. Aleksander podążył dalej na wschód opanowując kolejne perskie satrapie aż po Indus. Tam, na skutek buntu żołnierzy, został zmuszony do zarządzenia odwrotu. W 324 roku p.n.e. powrócił do Babilonu, gdzie w czerwcu 323 roku nagle rozchorował się i zmarł.

Epoka hellenistyczna


W wyniku wyprawy Aleksandra Macedońskiego cywilizacja grecka rozszerzyła się na Azję Mniejszą, Bliski Wschód, Iran i Egipt. Niespodziewana śmierć króla wywołała natychmiast całą serię zbrojnych konfliktów na całym tym obszarze. Jako pierwsi wystąpili Grecy. Koalicja miast greckich przystąpiła do działań zbrojnych przeciwko pozostawionemu
w Macedonii namiestnikowi Antypatrowi. Wojna zakończyła się jednak klęską Greków
w bitwie pod Krannon i przywróceniem macedońskiego protektoratu nad Grecją kontynentalną. Zaraz po stłumienie buntu Greków rozpoczęła się wieloletnia zbrojna rywalizacja o schedę po Aleksandrze między jego wodzami, w trakcie której ukształtowała się nowa mapa polityczna wschodniego śródziemnomorza.
W 321 roku p.n.e. został zamordowany najważniejszy sukcesor Aleksandra Perdikkas.
W myśl zawartego w tymże roku układu w Triparadejsos, którego założeniem było utrzymanie jedności imperium, najważniejszą postacią w państwie został Antypater. Antypater zmarł jednak w 316 roku i szybko wzięły górę tendencje separatystyczne.
W latach 306 – 305 p.n.e., kilku diadochów ogłosiło się królami. Spośród nich dłuższy sukces odnieśli zarządzający od 321 roku Egiptem Ptolemeusz i namiestnik Babilonii - Seleukos, który skupił w swoich rękach także władzę nad Medią, Persją właściwą i satrapiami wschodnimi.
Egipt Lagidów, Babilonia Seleukidów, Macedonia Antygonidów i Pergamon Attalidów były najważniejszymi podmiotami wczesnohellenistycznej sceny politycznej. Obok nich pewną rolę odgrywały greckie miasta-państwa, zwłaszcza te, które były w stanie zawiązywać konfederacje. III wiek p.n.e. wypełniła rywalizacja Seleukidów i Lagidów na Bliskim Wschodzie, której efektem było pięć kolejnych wojen oraz problemy Macedonii
z utrzymaniem kontroli nad Grecją.
W 215 roku p.n.e. na scenę polityczną świata hellenistycznego wkracza Rzym. Na skutek konfliktu interesów w Ilirii, król Macedonii Filip V zdecydował się na sojusz z Hannibalem. W odpowiedzi na to Rzymianie zawarli sojusz ze Związkiem Etolskim co wywołało serię wojen macedońskich. W ich wyniku Macedonia została podzielona na cztery regiony
i zmuszona do płacenia Rzymowi daniny. W tym samym roku Rzymianie podyktowali warunki zakończenia szóstej wojny syryjskiej. Wkrótce polityka rzymska skłoniła się
ku bezpośredniemu wcielaniu podbitych terenów do Imperium.
Kiedy w 148 roku doszło w Macedonii do antyrzymskiego powstania pod wodzą Andriskosa, została ona przekształcona w rzymską prowincję. Po buncie Związku Achajskiego w 146 roku Rzymianie zburzyli Korynt i uczynili Grecję czymś na kształt protektoratu podporządkowanego namiestnikowi Macedonii. W 133 roku p.n.e. umarł król Pergamonu Attalos III, zapisując w testamencie swoje państwo Rzymowi, a cztery lata później na miejsce Pergamonu powołana zostaje prowincja Azja.
Niezadowolenie z nowych porządków usiłował wykorzystać król Pontu, który w trakcie I wojny mitrydatejskiej doprowadził do antyrzymskiego powstania części Greków z kontynentu i Azji Mniejszej. Powstanie zostało krwawo stłumione przez wojska Sulli i było to ostatnie wystąpienie Greków przeciwko Rzymianom. W 46 roku p.n.e. Grecja właściwa została zamieniona w odrębną prowincję pod nazwą Achaja przez Cezara, a ostateczny kształt nadał jej August w 27 roku p.n.e.


                                              
Homer
                                

Homer
 
Homer

Homer (gr. Ὅμηρος Homeros znaczy "ślepy") (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas) czyli bard. Był on śpiewakiem wędrownym. Uważany jest za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Homer jest autorem poematów Iliady i Odysei. Grecka tradycja widziała w nim również autora epopei komicznej Batrachomyomachii (wg najnowszych teorii nie on jest jej twórcą) i Hymnów homeryckich. Żaden poeta grecki nie przewyższył sławą Homera. Na wyspach Ios i Chios wzniesiono poświęcone mu świątynie, a w Olimpii i Delfach postawiono jego posągi. Pizystratpanatenaje. wprowadził recytacje homeryckich poematów na

Według niektórych legendarnych informacji Homer pierwotnie nazywał się Melesigenes i był synem boga rzeki Meles, płynącej koło Smyryny, i nimfy Kreteis. Świadczy to o randze Homera w świecie greckim, gdyż zawsze wybitnym ludziom przypisywano tam boskie lub półboskie pochodzenie.

Nie zachowały się żadne wiarygodne wiadomości o jego życiu i, jak pisał badacz John Myres, żadne zdanie dotyczące Homera nie jest bezsporne. Niemniej, antyczni Grecy nigdy nie wątpili w jego istnienie. Prawdopodobnie urodził się w Smyrnie lub na wyspie Chios w Jonii – krainie w Azji Mniejszej, jednak wiele miast greckich ubiegało się o ten honorowy zaszczyt. W sporze o pochodzenie Homera brało udział siedem miast: Argos, Ateny, Chios, Itaka, Kolofon, Pylos, Smyrna.
Według legendy Homer był ślepcem. Tezę tę mogą wspierać dwa epizody umieszczone w homeryckich epopejach. W OdyseiDemodokos opiewa bohaterskie czyny, a autor, prawdopodobnie Homer, w Hymnie homeryckim pisze do Apollina: "Pozdrawiam was wszystkie. A o mnie pamiętajcie, gdy przyjdzie jakiś człowiek obcy, co świata doświadczył, i zapyta: Dziewczęta, który jest wam najmilszy z aojdów, co tu przychodzą? Wtedy wszystkie razem odpowiecie: Ślepiec, który mieszka na skalistym Chios – jego pieśni będą zawsze najpiękniejsze"(...). Martin P. Nilsson w pracy Homer and Mycenae podaje, że w wielu regionach bardowie byli w rytualny sposób pozbawiani wzroku, co miało stymulować pamięć.
niewidomy bard

Autorstwo Iliady i Odysei wzbudza jednak do dziś wątpliwości, a problem ten nazywany jest kwestią homerycką. Ponieważ brak jest wiarygodnych danych o życiu Homera, niektórzy badacze, a nawet już antyczni choridzontes, wysuwali hipotezę, że Homer nigdy nie istniał. Podwaliny dla tego poglądu, zwanego teorią pluralistyczną (oba dzieła są zlepkiem pieśni z różnych czasów, połączonych w Atenach w VI w. p.n.e.), dał niemiecki filolog F.A. Wolf w wydanej w r. 1795 książce Prolegomena ad Homerum. Po około stu pięćdziesięciu latach dyskusji i sporów zwyciężyła teoria unitarystyczna, która twierdzi, że Homer istniał i był autorem obu poematów, a jego zasługą jest stworzenie wybitnych dzieł w oparciu o wielowiekową tradycję pieśni heroicznych istniejącą w starożytnej Grecji.


                                          
Iliada i Odyseja


ILIADA     Akcja skupia się wokół gniewu Achillesa. Utwór oparty jest na micie o wojnie trojańskiej. Nie przedstawia całego oblężenia Ilionu (tak nazywano Troję, stąd też tytuł Iliada), tylko jeden z epizodów ostatniego roku dziesięcioletniej wojny (dokładnie 49 dni przed upadkiem Troi - 484-483 r. p.n.e.) ukazującej skutki gniewu głównego bohatera. Achilles, najodważniejszy z herosów greckich, obrażony na Agamemnona za to, że zabrał mu brankę wojenną Bryzeidę, wycofał się z walki. A kiedy Trojanie zaczęli zyskiwać przewagę nad Grekami, Patrokles ubrał się w zbroję Achillesa i stanął na czele wojska. Zginął z rąk Hektora, syna króla Troi - Priama. Zrozpaczony Achilles wrócił na pole bitwy i w pojedynku dokonał zemsty nad Hektorem. Król Priam wykupił od Achillesa zbeszczeszczone zwłoki swego syna i pochował je podczas rozejmu zgodnie z rytuałem trojańskim.
Inwokacja do Muzy, którą rozpoczyna się Iliada, zapowiada główny temat (gniew Achillesa obfity w szkody), prezentuje głównego bohatera, zapowiada także wydarzenia znane przez wszechwiedzącego narratora oraz wprowadza świat boski, na czele którego stoi Zeus. Następujące po sobie wydarzenia w poszczególnych pieśniach rozgrywają się na dwu płaszczyznach. Z jednej strony mamy bohaterów achajskich (Agamemnon, Ajaks, Nestor i Achilles) i trojańskich (Hektor, Priam, Parys), z drugiej bohaterów boskich (Zeus, Ares, Apollo, Atena, Hera, Afrodyta, Hefajstos, Hermes i Tetyda). Te dwie płaszczyzny podkreślają, iż między bogami a ludźmi zachodzą częste relacje. Bogowie ingerują w świecie ludzkim, opiekują się wybranymi bohaterami, aby uzyskać ich przychylność, składają im ofiary i wznoszą do nich modlitwy. Świat ziemski podporządkowany jest przeznaczeniu (Mojry) równoznacznemu zwoła Zeusa. Nie ma ostrej granicy między ludźmi a bogami. Takie spojrzenie stanowi odbicie wierzeń Greków.
Homer heroizuje swoich bohaterów, nadaje im cechy wzniosłości. Zwraca uwagę na ich stany psychiczne, na takie uczucia, jak: gniew, nienawiść, pragnienie zemsty, zawiść, rozpacz, ból, żal, współczucie, litość, wspaniałomyślność, przyjaźń, miłość itp. Szczególnie eksponuje postawy Achillesa i Hektora.
Achilles jawi się nam jako młodzieniec wybuchowy, niepohamowany w gniewie, zapalczywy, porywczy, niesprawiedliwy, zarozumiały, pyszny, mściwy, okrutny, ale także oddany ideałom przyjaźni i sławy. Nie lęka się śmierci, chociaż wie, że walcząc z Hektorem przyśpieszają, wybiera żywot krótki, ale opromieniony sławą wojenną. Ma więc wielkie wady i wielkie zalety.
Hektor - jest rozważny, opanowany, wychodzi swemu losowi naprzeciw, wybiera postawę odpowiedzialności za swoje czyny, walczy tak, jakby mógł zmienić los. Pełen godności, łączy męstwo z pięknem duchowym i fizycznym.
O tym, że Iliada jest eposem (epopeją) heroicznym decydują:
- narracja i kompozycja tekstu,
- paralelizm płaszczyzn fabularnych,
- wszechwiedzący, obiektywny narrator mający dystans wobec wydarzeń,
- mitologiczna motywacja wydarzeń,
- obfitość wątków, epizodów,
- śmiały pomysł przedstawienia 10 lat wojny w postaci opowiadań, wspomnień, stosowanie retrospekcji,
- urozmaicone formy podawcze - narracja, opis, dialogi, monologi,
- uroczysty, podniosły styl opowiadania oraz realistyczny styl opisu przedmiotów, bohaterów i sytuacji,
- bogactwo środków artystycznego wyrazu, jak:
stałe epitety, często złożone (Zeus gromowładny, szybkonogi Achilles, różanopalca Jutrzenka); epitety potoczne i poetyckie - zdobnicze; porównania potoczone, poetyckie i homeryckie; metafory, powtórzenia itp.; forma wiersza - heksametr daktyliczny.



 
ODYSEJA
   - to epopeja fantastyczno-przygodowa, powstała w I połowie VIII w. p.n.e. Obecny tekst pochodzi z końca VI w. p.n.e. z Aten. Podobnie jak Iliada składa się z inwokacji do Muzy i dwudziestu czterech pieśni. Akcja obejmuje 40 dni baśniowych przygód Odyseusza wracającego spod Troi na rodzinną wyspę Itakę. Jej tematem jest połączenie dwojga małżonków, którzy rozłączeni i oddaleni od siebie narażeni są na wiele niebezpieczeństw. Fabuła obejmuje następujące wydarzenia:
- podróż Telemacha w poszukiwaniu zaginionego ojca (I - IV),
- opowieść o przygodach Odyseusza w czasie wędrówki z wyspy Ogigii, gdzie siedem lat był więziony przez nimfę Kalipso, do wyspy Feaków (V - VIII),
- relacja Odyseusza (pierwszoosobowa narracja) - retrospektywne opowiadanie o minionych przygodach (oślepienie Poliferma, gniew Posejdona, w kraju Lotofagów, u Eola i Kirke, zejście do podziemia, spotkanie z Syrenami, zemsta Heliosa za zabicie świętych krów, przeprawa między Scyllą i Charybdą IX-XII),
- przybycie Odyseusza na Itakę w charakterze żebraka (XIII-XVI),
- jego pobyt w domu (XVII-XX),
- zemsta na zalotnikach (XXI-XXIV).

Homer stosuje bardzo ciekawy zabieg kompozycyjny - zaczyna utwór od ostatniego tygodnia 20-letniej tułaczki Odyseusza. O wcześniejszych latach wędrówki dowiadujemy się albo od wszystkowiedzącego narratora, albo od samego bohatera. W Odysei również istnieją dwie płaszczyzny wydarzeń - realistyczna i fantastyczna (motywy baśniowe, wędrówki wśród osobliwych ludów, niebezpiecz-nych potworów). Losom bohatera towarzyszą bogowie, którzy odgrywają tu rolę stróżów moralności, opiekują się nim. Odyseusz pokazany jest w różnych rolach:
-jako mąż, ojciec, syn, król, wódz drużyny, żeglarz, wojownik i gospodarz. Dominują u niego takie cechy, jak: przebiegłość, spryt, pomysłowość, zaradność, ciekawość świata, energiczność, dzielność, męstwo, odwaga, stałość, cierpliwość, wytrwałość, nieugiętość i bezwzględność (rozprawa z zalotnikami).
Iliada i Odyseja stały się wzorami eposów w następnych epokach (np. Wojna chocimska Wacława Potockiego; poematy heroikomiczne Ignacego Krasickiego - Monachomachia, Antymonachomachia, Myszeida; Pan Tadeusz Adama Mickiewicza).


                                       
Wojna Trojańska

          
            Wojna trojańska

 

 
 
Fragment amfory, przedstawiającej zamordowanie Priama przez Neoptolemosa
 
Fragment amfory, przedstawiającej zamordowanie Priama przez Neoptolemosa

Wojna trojańska - według Homera i antycznych historyków trwające 10 lat oblężenie Troi przez greckich Achajów. Mitycznym powodem konfliktu było porwanie Heleny, żony króla Sparty - Menelaosa, przez Parysa, księcia trojańskiego, syna króla Priama. Menelaos wezwał na pomoc swojego brata Agamemnona, króla Argos i Myken oraz wszystkie księstwa achajskie. Na leżącą w północnej Anatolii i dotąd niezdobytą Troję, na 1185 okrętach ruszyli wojownicy achajscy.

Wg historyków zdobycie Troi przez Achajów miało miejsce ok.1200 r. p.n.e.


Mitologia


Przyczyny wojny trojańskiej

Sąd Parysa - obraz Rubensa
 
Sąd Parysa - obraz Rubensa

Wybuch tej wojny jest bardzo ciekawy a,trwała ona az 10 lat. Jedna z hipotez mówi, że na rozprzestrzeniającą się ludność skarżyła się sama Gaja, więc Zeus znalazł intrygujący sposób na zainicjowanie wydarzeń wojennych. Pod postacią łabędzia ukazał się Ledzie i spłodził Helenę - najpiękniejszą greczynkę. Właśnie Helena - jako żona Menelaosa, króla Sparty - stała się kością niezgody i doprowadziła do wojny. By jednak dokładnie wyjaśnić okoliczności poprzedzające wybuch konfliktu, należy wprowadzić na arenę wydarzenia Parysa. Młodzieniec ów był synem Hekabe i Priama, króla Troi, wychowanym jednak nie na królewskim dworze, ale wśród pasterzy. W historii Parysowi przypadła wszakże rola szczególna: został arbitrem w sporze bogiń - Hery, Ateny i Afrodyty - o jabłko rzucone przez boginię niezgody Eros/Eris na którym było napisane "Dla najpiękniejszej". Parys wybrał Afrodytę w zamian za rękę najbardziej urodziwej kobiety, Heleny. I chociaż Helena miała już męża, Afrodyta pomogła Parysowi porwać piękną kobietę ze Sparty i zawieźć ją do Troi. W wyniku tego zuchwałego i bezprawnego czynu nad miastem zawisła groźba wojny, realna zwłaszcza po odprawieniu posłów greckich domagających się oddania Heleny.


Przebieg wojny

Po stronie greckiej w wojnie przeciwko Troi wzięło udział wielu dzielnych wojowników: Agamemnon, Odyseusz, Achilles, Nestor, Diomedes. Wyprawie towarzyszyły różnorodne przeciwności losu i gniew bogów, którzy spowalniali wyprawę i zsyłali niesprzyjające wiatry czy zarazę. Przez wiele lat nie dochodziło do żadnego starcia, które mogłoby zadecydować o losach konfliktu i ostatecznie go rozwiązać. Był to okres wojny podjazdowej, mniejszych bitew, toczonych pod dowództwem Achillesa. Dochodziło wówczas do słynnych indywidualnych pojedynków, np. do walki Parysa i Menelaosa o Helenę, bezpośrednią przyczynę wojny, ale i ona nie przyśpieszyła finału. Jednak najsłynniejszym pojedynkiem pozostanie walka, jaką stoczyli wielcy wojownicy i wrogowie Achilles i Hektor, starszy brat Parysa. Czekał on pod bramami miasta na Achillesa, zaopatrzonego w nową, piękną tarczę, której opis stanowi jedną z piękniejszych kart Iliady Homera. Chcąc zmęczyć wroga, Hektor rzucił się do ucieczki, ale o wyniku pojedynku zadecydował Zeus i życie Hektora zgasło. Achillesowi nie dane było jednak doczekać zburzenia Troi. Zgodnie z przepowiednią, okrył się sławą, ale zmarł młodo. Zadanie mu śmiertelnego ciosu przypisuje się zwykle Parysowi, który trafił strzałą z łuku w jedyne „czułe miejsce” Achillesa - piętę. Losy wojny nie zostały rozstrzygnięte nawet po śmierci Parysa, ponieważ Priam nadal upierał się przy zatrzymaniu Heleny. Grecy musieli uciekać się do wielu forteli, by osłabić siły nieprzyjaciół. Jednym ze sposobów była kradzież Palladiony, czyli rzeźby Ateny w zbroi, która zapewniała miastu bezpieczeństwo.

fragment obrazu "Procesja z koniem trojeńskim do Troi" autorstwa Giovanni Domenico Tiepolo (1727-1804)
 
fragment obrazu "Procesja z koniem trojeńskim do Troi" autorstwa Giovanni Domenico Tiepolo (1727-1804)


Koń trojański [edytuj]

Najsłynniejszy podstęp Greków wiązał się z budową tzw. ,,konia trojańskiego". Podobno na ten pomysł wpadł Odyseusz. Był to drewniany, pusty w środku koń, ofiarowany w darze Atenie. Trojanie przyjęli dar, przenieśli go do miasta, mimo ostrzeżeń wieszczki Kasandry i wróżbity Laokoona. Do wnętrza konia weszli wcześniej greccy wojownicy i pod osłoną nocy wyszli z niego, otworzyli bramy troi swoim towarzyszom, pokonali i spalili Troję. Fortel ten ostatecznie przyczynił się do zdobycia miasta i zakończenia wojny.


Wojna trojańska we współczesnym języku

Ślady wypadków z wojny trojańskiej można obserwować nie tylko w malarstwie i literaturze, ale i we współczesnym języku. Do dzisiaj bowiem posługujemy się frazeologizmami "jabłko niezgody", "koń trojański" (w slangu informatyków - trojan) czy "pięta achillesowa".


Fakty naukowe

Wg chronologii greckiej zdobycie Troi miało miejsce w 1184 r. p.n.e. Było ono związane z wyprawami zdobywczymi i ekspansją Achajów utożsamianych z kulturą mykeńską.





Komentarze do tej strony:
Komentarz pochodzi od Agusia( administracjastronka-agusi.pl ), 07.12.2008, o 20:47 (UTC):
Fajne masz zainteresowania.
www.stronka-agusi.pl



Dodaj komentarz do tej strony:
Pana/Pani imię:
Pana/Pani adres email:
Pana/Pani strona:
Pana/Pani wiadomość:
Dzieje Starożytności
 
Reklama
 
Ankiety o Starożytności
 
Czyli Konkursy
beznagrodowe
Teksty o starożytności
 
Czyli : Rzym Grecja
Mezopotamia
Egipt i innne
Księga gości
 
Czyli nie zapisani na
moim forum .
Ten kto jest tu pierwszy raz niech
wie że to służy do pytań
Lista kontaktów
 
Zapisujecie się na
listę kontaktów to najprostsza rzecz
na mojej stronie :>)
 
Dzisiaj stronę odwiedziło już 12837 odwiedzającytutaj!
=> Chcesz darmową stronę ? Kliknij tutaj! <=
Starożytność to nauka o przeszłości